शुद्ध मराठी या सदस्याने मनोगत या संकेतस्थळावर केलेले मार्गदर्शन

Back-up of manogat.com site page

http://www.manogat.com/node/25612

प्‌रा, त्‌रा, ड्‌या ? प्रे. शुद्ध मराठी (रवि., ३०/११/२०१४ - १२:४४).

प्रा,  त्रा किंवा ड्या यांसाठी जर प्‌रा, त्‌रा, ड्‌या असली अक्षरे टाईप होणार असतील तर आम्हांला उबंटू नको.

 

जोडाक्षरे प्रे. ओक (मंगळ., ०२/१२/२०१४ - १५:०२).

या लाईव्ह सीडीत जोडाक्षरे नीट दिसत आहेत. खाली दिलेला स्क्रीन-शॉट पाहा.

दुवा क्र. १

 

दुवा? प्रे. शुद्ध मराठी (बुध., ०३/१२/२०१४ - १८:४७).

आपण दिलेला दुवा उघडून पाहिला. कोणताही स्क्रीन-शॉट दिसत नाही.  मनोगताच्या याच पानाची मोठ्या टायपातली आवृत्ती दिसते.  कृपया दुवा दुरुस्त करून द्यावा, किंवा तो तथाकथित स्क्रीन-शॉट उघडून दाखवावा.

आणखी शंका-

१. ऍ टाईप करता येईल की ए‍ॅ उमटवावा लागेल ?

२. अक्षरावरची चंद्रकोर शिरोरेषेला चिकटलेली असेल की  दोघांत जाणवेल इतके अंतर असेल ? ही चंद्रकोर शिरोरेषेला समांतर असेल की तुर्की टोपीवरच्या चाँदाप्रमाणे किंवा पाकिस्तानच्या झेंड्यावरच्या चांदतार्‍यातल्या  चंद्राप्रमाणे तिरपी असेल ?  मल्याळीध्ये 'उ'या डोक्यावर एक तिरपी चंद्रकोर काढून अतिर्‍हस्व उ काढतात.  युनिकोडने तिथूनच ही तिरपी चंद्रकोर उचलली.  ही चंद्रकोर सरळ असली पाहिजे, तरच ती मराठी वाटेल.

३. हल्लीचा ख, हा 'व'ला दुगाणी झाडणार्‍या  र सारखा दिसतो.  त्याच्याऐवजी संस्कृत आणि मराठीत असतो तसा 'उभट र'शेजारी 'व' असेलेला ख काढता येईल का ?

४. मराठी ल लिहिता येईल, की हिंदी  ’ल’च  लिहावा लागेल?  असेच मराठी श आणि हिंदी श बद्दल. दोन्ही लिहिण्याची सोय हवी.

४. र्‍हस्व ऌ लिहिता येईल का?  गमभन वर पूर्वी फक्त दीर्घ ॡ होता.  आता माहीत नाही.

५. दारिद्र्याला' या शब्दातला द्र्या, हा  द्र ला जोडलेला पाऊण य असा काढता येईल ?

६. पाऊण य हे अक्षर स्वतंत्रपणे टाईप करता येईल ?

७. र्‍य हा मराठी दिसेल की ' डॅश शेजारी य ' असा दिसेल ? डॅशवर शिरोरेषा नसते, पण र्‍यावर अखंड शिरोरेषा असते. '

८. त्र ला ला वाटी जोडून काढलेला जुन्या पद्धतीचा उभ्या बांधणीचा मराठी क्र टाईप करता येईल? तो स्पष्टपणे वाचता येतो,  हल्लीचा क्र आहे की क्न ते समजत नाही.

९. श्र मधला 'श' स्वतंत्रपणे टाईप करता येईल ?

१०. र्‍हस्व इकारासाठी वेलांटी देताना ती व्यंजनातल्या शेवटच्या अक्षरापर्यंत पोचायला हवी.  त्यासाठी फॉन्ट्समध्ये  किमान तीन वेगवेगळे स्पॅन असलेल्या र्‍हस्व वेलांट्या हव्यात. असे करणे शक्य होईल? पुस्तकांच्या छपाईत न्स्ट्यि‌‌ मधल्या वेलांटीची सुरुवात कान्यापासून होऊन पाऊण य च्या डोक्यापर्यंत पोचलेली असते.   ती तशीच संगणकावरही टाईप करता आली पाहिजे.

११. र्‍य आणि न्य  यांतले अर्धे र आणि न हे वेगळे दिसले पाहिजेत. इथे मनोगतावर दिसत नाहीत.

१२. अ, आ, अ‍ि, अ‍ी, अ‍ु. अ‍ू. अ‍ृ, अ‍ॄ, अ‍े,  अ‍ै ही बाराखडी टाईप करता आली पाहिजे‌. सावरकरांचे लिखाण  लिहून दाखवताना गरज पडते.

१३. नुक्ता असलेल्या अक्षरांची बाराखडी लिहिणे अनेकदा जमत नाही.  ते शक्य व्हावे. विशेषतः  च़मच़ा लिहिताना ’च़ा’मधला नुक्ता च ऐवजी च़च्या कान्याला चिकटतो, तसे ( चा़ ) होऊ नये.

१४. विसर्ग आणि कोलन वेगळे दिसले पाहिजेत. विसर्ग हा अक्षराचा भाग असतो त्यामुळे त्याच्यावर शिरोरेषा असते, कोलनवर नसते.  उदा० दुःख आणि दु:ख‌‌‌. पहिल्यात विसर्ग आहे, तर दुसर्‍यात कोलन.,  वगैरे. ( खरे तर दुःखमध्ये विसर्ग नाही.  जो विसर्गासारखा दिसतो आहे, त्याला संस्कृतमध्ये जिव्हामूलीय म्हणतात.  विसर्ग असता तर उच्चार दुहुख असा झाला असता. )

१५. स्वरावर रफार काढता आला पाहिजे.  म्हणजे हविर्अन्न,  कुर्आन,  पुनर्आखणी,  पु‌नर्उच्चार,  पुनर्उभारणी,  आशीर्उक्ती,  पु‌नर्ऐक्य,  निर्ऋत,  नैर्ऋत्य, असले शब्द लिहिता येतील, वगैरे.

अक्षराचे आकारमान वाढवता येते प्रे. प्रशासक (बुध., ०३/१२/२०१४ - १८:५८).

११. र्‍य आणि न्य  यांतले अर्धे र आणि न हे वेगळे दिसले पाहिजेत. इथे मनोगतावर दिसत नाहीत.

हा अक्षरवळणाचा (फाँट )दोष नाही. आपला संगणक आणि न्याहाळक ह्यांच्या क्षमता/मर्यादांवर हे अवलंबून आहे. फाफॉ न्याहाळकात कंट्रोल-अधिक(+) ह्या कळी वापरून अक्षराचे आकारमान वाढवता येते. तसे करून पाहिल्यास हा फरक पाहता येईल, असे वाटते.

 

माझी उत्तरे प्रे. ओक (गुरु., ०४/१२/२०१४ - १७:२३).

>> १. ऍ टाईप करता येईल की ए‍ॅ उमटवावा लागेल ?

हो येईल. जसे. . .   ॲपल

(उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + A (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

>> २. अक्षरावरची चंद्रकोर शिरोरेषेला चिकटलेली असेल की  दोघांत जाणवेल इतके अंतर असेल ?

चंद्रकोर अगदी वर आहे . आणि तिरपी नसून सरळ आहे .  मुळात ही जबाबदारी फॉन्टची आहे . या लाईव्ह सिडीत काही (६-७) मराठी फॉन्ट असून सगळे फॉन्ट तपासायला मला वेळ झालेला नाही. पण मी अक्षरयोगीनी या फॉन्टमध्ये पाहिले .

>> ३. हल्लीचा ख, हा 'व'ला दुगाणी झाडणार्‍या  र सारखा दिसतो.  त्याच्याऐवजी 'उभट र'शेजारी 'व' असेलेला ख

हा मुद्दा मला समजला नाही. मला जो ख दिसतो आहे तो समाधानकारक आहे .

>> ४. मराठी ल लिहिता येईल, की हिंदी ’ल’च लिहावा लागेल?

हा देखील फॉन्टचा विषय आहे , युनिकोडचा नव्हे. अक्षरयोगिनी फॉन्टमध्ये शेंडीवाला श , लसणीतला ल तर इतर फॉन्टमध्ये हिंदी पद्धतीचा श व ल दिसत आहेत. 

 

>> ४. र्‍हस्व ऌ लिहिता येईल का? गमभन वर पूर्वी फक्त दीर्घ ॡ होता.

र्‍हस्व ऌ

(उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + L (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

दीर्घ ऌ

(उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + L + alt key +  l   (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

>> ५. दारिद्र्याला' या शब्दातला द्र्या, हा द्र ला जोडलेला पाऊण य असा काढता येईल ?

अक्षरयोगिनी फॉन्टमध्ये योग्य प्रकारे दिसत आहे .

>> ६. पाऊण य हे अक्षर स्वतंत्रपणे टाईप करता येईल ?

प्रयत्न केला. अजून जमलेले नाही.

>> ७. र्‍य हा मराठी दिसेल की ' डॅश शेजारी य ' असा दिसेल ? डॅशवर शिरोरेषा नसते, पण र्‍यावर अखंड शिरोरेषा असते. '

अक्षरयोगिनी फॉन्टमध्ये योग्य प्रकारे दिसत आहे .

>> ८. त्र ला ला वाटी जोडून काढलेला जुन्या पद्धतीचा उभ्या बांधणीचा मराठी क्र टाईप करता येईल? तो स्पष्टपणे वाचता येतो,  हल्लीचा क्र आहे की क्न ते समजत नाही.

हा मुद्दा नीट समजला नाही.

>> ९. श्र मधला 'श' स्वतंत्रपणे टाईप करता येईल ?

हे बहुतेक शक्य नाही. पण 'क'चा हात मोडून त्याला विकलांग बनविणे शक्य आहे असे दिसते. जसे . . .

k + f + (उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + 7   (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

'क'चा पाय मोडून त्याला दुसरे अक्षर जोडता येईल.  उदा. पक्का शब्द दोन्ही प्रकारे लिहीता येईल. (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

पक्का (जोडाक्षराची उभी मांडणी) -  p + k + f + k + a

पक्‌का (जोडाक्षराची आडवी मांडणी) - p + k + f + [ (उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + 6] + k + a 

यात  झिरो विड्थ नॉन जॉईनर  (६) व झिरो विड्थ जॉईनर  (७) असून जोडाक्षरांची उभी मांडणी करण्याकरता (आवश्यकतेनुसार) ७ तर आडव्या मांडणीकरता ६ वापरा. आवश्यकतेनुसार अशाकरता म्हटले आहे की "बाय डीफॉल्ट " बहुतेक फॉन्टमध्ये उभी मांडणी होते. 

>> १०. र्‍हस्व इकारासाठी वेलांटी देताना ती व्यंजनातल्या शेवटच्या अक्षरापर्यंत पोचायला हवी.  त्यासाठी फॉन्ट्समध्ये  किमान तीन वेगवेगळे स्पॅन असलेल्या र्‍हस्व वेलांट्या हव्यात. असे करणे शक्य होईल? पुस्तकांच्या छपाईत न्स्ट्यि‌‌ मधल्या वेलांटीची सुरुवात कान्यापासून होऊन पाऊण य च्या डोक्यापर्यंत पोचलेली असते.   ती तशीच संगणकावरही टाईप करता आली पाहिजे.

माझ्या पाहण्यात असा फॉन्ट आलेला नाही. आपल्याला माहीत असल्यास कळवावा. म्हणजे तो ह्यात सामील करून घेता येईल. (मात्र लिनक्समध्ये मुफ्त आणि मुक्तस्रोत फॉन्टच स्वीकारता येतात. )

>> ११. र्‍य आणि न्य  यांतले अर्धे र आणि न हे वेगळे दिसले पाहिजेत. इथे मनोगतावर दिसत नाहीत.

अक्षरयोगिनी फॉन्टमध्ये योग्य प्रकारे दिसत आहे .

>> १२. अ, आ, अ‍ि, अ‍ी, अ‍ु. अ‍ू. अ‍ृ, अ‍ॄ, अ‍े, अ‍ै ही बाराखडी टाईप करता आली पाहिजे‌. सावरकरांचे लिखाण लिहून दाखवताना गरज पडते.

हो. ही बाराखडी मी लिहून पाहिली. 

(कगप फोनेटिक कीबोर्ड) (उजवीकडील अल्ट् की) alt key + a ह्या 'अ' ला अनुक्रमे  a , i , shift + i , u , shift + u alt + l , e , shift + y जोडले की ही बाराखडी तयार होते.

>> १३. नुक्ता असलेल्या अक्षरांची बाराखडी लिहिणे अनेकदा जमत नाही. ते शक्य व्हावे.

कगप मराठीत हे शक्य नसले तरी इन्क्रिप्ट वा आयट्रान्स या पर्यायी इनपुट मेथडद्वारे हे नक्की शक्य आहे . मी प्रयत्न केला नाही. वेळ मिळाला की करेन .

>> १४. विसर्ग आणि कोलन वेगळे दिसले पाहिजेत. विसर्ग हा अक्षराचा भाग असतो त्यामुळे त्याच्यावर शिरोरेषा असते, कोलनवर नसते. उदा० दुःख आणि दु:ख‌‌‌. पहिल्यात विसर्ग आहे, तर दुसर्‍यात कोलन., वगैरे. ( खरे तर दुःखमध्ये विसर्ग नाही. जो विसर्गासारखा दिसतो आहे, त्याला संस्कृतमध्ये जिव्हामूलीय म्हणतात. विसर्ग असता तर उच्चार दुहुख असा झाला असता. )

युनिकोडमध्ये विसर्गाला स्वतंत्र स्थान आहे .

दुवा क्र. १

हा विसर्ग वापरून आपण दुःख शब्द लिहू शकतो तो असा . . .

दुःख d + u + shift H + shift K (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

कोलन वापरुन लिहलेला दु:ख शब्द असा:

दु:ख d + u + : + shift K (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

वर दिलेले दोन्ही शब्द गुगलमध्ये टाकले तर वेगवेगळे रिझल्ट मिळतात. म्हणजे हे शब्द स्वतंत्र आहेत. आता सर्व फॉन्टमध्ये ते जवळपास सारखेच दिसतात हे मान्य.

>> १५. स्वरावर रफार काढता आला पाहिजे.  म्हणजे हविर्अन्न,  कुर्आन,  पुनर्आखणी, पु‌नर्उच्चार, पुनर्उभारणी, आशीर्उक्ती, पु‌नर्ऐक्य, निर्ऋत, नैर्ऋत्य, असले शब्द लिहिता येतील, वगैरे.

हविर्अन्न = h v i r f (Alt_R + a) n f n (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

अशाच प्रकारे इतर शब्द लिहीता येतील.

_____

ह्या व्यतिरिक्त भारताचे नवीन रुपयाचे चिन्ह देखील यात काढता येते .

₹  (उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + 4  (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

____

वर उल्लेखलेला कगप कीबोर्ड मॅप येथे पाहता येईल.

दुवा क्र. २

कळफलक व युनिकोड मॅपिंग येथे :

दुवा क्र. ३

_____

प्रतिसाद ही सीडी वापरूनच लिहीला आहे .  त्यासाठी आयट्रान्स व कगप या दोन्ही इनपुट मेथडचा उपयोग केला. अॅटोकरेक्टमुळे बर्याचश्या चुका आपोआप सुधारल्या तर इतर चुकांसाठी लाल रंगावर राईट क्लिक केली. तरी चुका आहेतच :)

आपण लिहिले आहे की "दिलेला दुवा उघडून पाहिला. कोणताही स्क्रीन-शॉट दिसत नाही. मनोगताच्या याच पानाची मोठ्या टायपातली आवृत्ती दिसते. " मनोगताचे हेच पान या सिडीतून कसे दिसते ते दाखविणारा तो स्क्रिन- शॉट आहे. त्या चित्रात जोडाक्षरे कशी दिसतात ते दाखविण्याचा प्रयत्न होता. आपण ही सिडी प्रत्यक्ष वापरून पाहिली तर जास्त चांगले होईल.

 

स्पष्टीकरण प्रे. शुद्ध मराठी (मंगळ., ०९/१२/२०१४ - १९:३६).

>>३. हल्लीचा ख, हा 'व'ला दुगाणी झाडणार्‍या  र सारखा दिसतो.  त्याच्याऐवजी 'उभट र'शेजारी 'व' असेलेला ख

हा मुद्दा मला समजला नाही. मला जो ख दिसतो आहे तो समाधानकारक आहे .

स्पष्टीकरण : हल्ली आपण जो ख लिहितो तो आधी हिंदीने बनविलेला आणि काही वर्षांनी महाराष्ट्र सरकारने

बरीच खळखळ करून स्वीकारलेला ख आहे.  हिंदी लिपीत अक्षरे हात न उचलता लिहिण्याची पद्धत आहे.

हिंदी लिहिताना आधी शिरोरेषा काढतात आणि मग तिच्या खाली  अक्षर काढतात, मराठीत त्याच्या उलट. त्यामुळे हिंदी अक्षरे

मराठी अक्षरांपेक्षा वेगळी दिसतात.

उदा० हिंदी र लिहिताना आधी शिरोरेषा, मग हात न उचलता एक उभी रेघ, आणि मग त्या उभ्या रेघेच्या डावीकडून

किंचित वर गेल्यावर आतून गाठ मारून एक तिरपी रेघ काढली की झाला र.   मराठी र काढताना आधी  'ग'चा कंस  काढतात,

मग त्या ग च्या गाठीतून एक तिरपी रेघ काढतात.  शेवटी शिरोरेषा.  थोडक्यात काय तर हिंदी र आतल्या गाठीचा असतो,

तर मराठी र ची गाठ बाहेरून असते.

अशाच प्रकारे हिंदी ख काढताना आधी शिरोरेषा, तिला जोडून हिंदी र आणि त्याच र चे शेवटचे टोक उजव्या बाजूने

मध्ये एक गाठ मारून परत शिरोरेषेपर्यंत ओढायचे.   म्हणजे हात न उचलता ख लिहिता येतो.  ह्या ख चे वर्णन,  'र'ने  'व'ला

मागच्या पायाने दुगाणी झाडली आहे असे करता येते.  मराठी आणि संस्कृत ख हा 'रव' असा, म्हणजे र आणि व शेजारी शेजारी

लिहिल्याप्रमाणे  दिसतो.  यांतला 'र' हा नेहमीच्या 'र'पेक्षा अरुंद असतो आणि त्याच्या अगदी जवळ  'व' असतो.  हे अक्षर ख  आहे हे सहज ओळखता येते.  त्यामुळे वानरवेडे आणि वानखेडे  हे शब्द वाचताना घोटाळा होत नाही.

>>> ४. ..दीर्घ ऌ

(उजवीकडील अल्ट् की) alt key + shift + L + alt key +  l   (कगप फोनेटिक कीबोर्ड)

बापरे! दीर्घ ॡ काढताना वरीच खटपट करावी लागते आहे. नशीब, मराठीत या दीर्घ ॡ चा एकही शब्द नाही.

>>> ८. . त्र ला ला वाटी जोडून काढलेला जुन्या पद्धतीचा उभ्या बांधणीचा मराठी क्र टाईप करता येईल? तो स्पष्टपणे वाचता येतो,  हल्लीचा क्र आहे की क्न ते समजत नाही.

>>> ९.  पक्का (जोडाक्षराची उभी मांडणी) -  p + k + f + k + a

स्पष्टीकरण : जोडाक्षराची उभी जोडणी म्हणजे एकाखाली एक व्यंजने लिहिणे. क्क लिहिताना एकाच उभ्या रेषेला 'क'च्या दोन्ही वाट्या जोडल्या की उभ्या जोडणीचा क्क होतो.  आडवी जोडणी म्हणे स्वरदंड नसलेला क्‍  काढून त्याला एक पूर्ण क जोडणे.  आडव्या जोडणीची जोडाक्षरे रुंद असल्याने जास्त जागा व्यापतात.

 क्त हा आडव्या जोडणीचा तर त्त काढून त्याला 'क'ची वाटी जोडली की उभ्या जोडणीचा क्त होतो.  

तसेच क्र (क्‍र) बद्दल. 'क' लिहिताना जर त्याचा स्वरदंड आखुड असेल तर क'ची डावीकडची वाटी जमिनीला

टेकण्याची भीती असते. असे झाले की त्याला तिरप्या रेषेचा 'र' जोडणे अवघड होते, आणि ते जोडाक्षर क्‍न आहे की क्‍र हे नीटसे समजत

नाही.  त्यासाठी आपल्या पूर्वजांनी एका खास क्‍र ची रचना केली. 'त्र' काढून त्याला 'क'ची वाटी जोडून हा खास क्‍र बनतो.

दुवा क्र. १  या 'दुव्यावर

मराठी पहिले पुस्तक 

नावाच्या पुस्तकाच्या १८व्या पानावर आपल्याला हा क्‍र पाहता येईल.

'क'ला तिरप्या रेघेचा र जोडणे जसे अवघड जाते तसेच 'त'ला आणि 'श'ला.  त्यासाठी त्‍र हे अक्षर त्र असे, 

आणि श्‍र हे अक्षर श्र असे काढण्याची आपल्या पूर्वजांनी पद्धत पाडली.  संगणकावर जर श्र, श्व, श्न, श्ल, श्च  ही अक्षरे अशीच 'श्री'तला श काढून लिहिता आली नाहीत, तर आपण आपली परंपरा जपली नाही असे होईल.....

विशेष :

क्ष आणि ज्ञ ही जोडाक्षरे असली तरी त्यांचा लिखाणात भरपूर वापर आहे.  म्हणूनच ती अक्षरे क्‍ष आणि ज्‍ञ अशी लिहून लिखाण बोजड होऊ नये याची काळजी घेतली गेली आहे.

 

फॉन्टशी संबंधित नवीन माहिती प्रे. ओक (गुरु., ११/१२/२०१४ - ०४:३७).

आपण १८७० सालातील पुस्तकाचा हवाला देऊन ती परंपरा आपण जपली पाहिजे असा आग्रह धरला आहे. पण त्यानंतर पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेले असून महाराष्ट्र सरकारने ६ नोव्हेंबर २००९ या दिवशी जो अध्यादेश काढला तो येथे वाचता येईल.

दुवा क्र. १

पान ३ वर 'ख' चे लेखन करताना 'रव' असे न करता 'ख' असे खालच्या बाजूने जोडून करावे अशी विशेष सूचना आहे.

तसेच पान ६ वर चक्र या शब्दाचे जोडाक्षर लेखन विकल्पाने क्र (त्र च्या वाटीला जोडलेला क) असे करण्यास हरकत नाही अशी "सूट" दिली आहे. याचा अर्थ क्र चे लेखन क्न सारखे दिसले तरी ते तसेच करणे अपेक्षित आहे.

>> संगणकावर जर श्र, श्व, श्न, श्ल, श्च  ही अक्षरे अशीच 'श्री'तला श काढून लिहिता आली नाहीत, तर आपण आपली परंपरा जपली नाही असे होईल

संगणकावर मला अश्व शब्द 'श्री'तला श काढून लिहिता येत आहे. अर्थात आडव्या मांडणीतला श्व म्हणजे 'श' चा दंड काढून त्याला 'व' जोडण्याचा पर्यायही उपलब्ध आहे (नॉन जॉइनर वापरून).

_____

थोडक्यात आपण मांडलेले मुद्दे फॉन्टशी संबंधित आहेत. आपल्याला 'ख' हे अक्षर, 'क्र' हे जोडाक्षर आणि अक्षराच्या डोक्यावर फिट्ट बसणारी वेलांटीची टोपी हवी असली तर त्यासाठी बहुतेक नवीन फॉन्ट बनवावा लागेल. १८७० साली खिळ्यांवर छपाई होत असे. कुणाला तरी सांगून हवे तसे खिळे बनविणे शक्य होते. फॉन्ट असे सोप्या पद्धतीने तयार करता येत नाहीत. बहुतांश मराठी मंडळींना या तीन मुद्द्यांमुळे मराठीची उज्ज्वल परंपरा धोक्यात येत आहे असे वाटत नसावे.

_____

चर्चा सुरू करण्याचा माझा उद्देश ही लाईव्ह सीडी कशी वाटते हे विचारण्याचा होता. एकानेही ही सिडी वापरून पाहिली, चांगली वाटली किंवा निरुपयोगी वाटली अशा प्रकारची टिप्पणी केली नाही. पण आपल्या चर्चेतून फॉन्ट / युनिकोड संबंधित काही गोष्टी मला शिकायला मिळाल्या ही जमेची बाब.

 

त्यासाठी बहुतेक नवीन फॉन्ट बनवावा लागेल. प्रे. शुद्ध मराठी (गुरु., ११/१२/२०१४ - १०:५९).

काही हरकत नाही.  नवीन फॉन्‍ट हवाच आहे. निदान हवी तशी अक्षरे असलेला एक कॅरॅक्टर मॅप असला तरी काम भागेल.  त्या मॅपमध्ये काय काय हवे ?

पाऊण य,  (हा राजहंस नावाच्या  फॉन्ट‌मध्ये होता. )

'श्री'तला 'श', 

त्र'ला वाटी लावलेला क्‍र, 

त्रची नुसतीच चोच. (हीही 'राजहंस'मध्ये होती.)

दीर्घ  लृ,

सावरकरी 'र',   तिरप्या रेघेला मध्याच्या खाली डाव्या बाजूला स्वरदंड जोडून काढलेला 'र',  काकपाद किंवा हंसपाद  चिन्हासारखा दिसणारा ट-ठ-ड-ढ-छ यांब्ना जोडायचा 'र'

ज्याला २००९ च्या सरकारी परिपत्रकात काकपद म्हटले ते  कॅरेट नावाचे काकपाद (हंसपाद) चिन्ह).  हे टाईप केल्यावर दोन अक्षरांच्या मध्ये तळाशी उमटले पाहिजे.

पायमोडके अ् आणि उ्,

जर्मन 'यू उमलॉट' (Ü) चा उच्चार दाखवणारे मराठी अक्षर -स्वरदंड नसलेल्या अर्ध्या अ ला जोडलेला यू

र्‍हस्व ए,  र्‍हस्व ओ, 

ऋकार आणि रफार  (रेफ) या चिन्हांसकट सर्व (खाली वर्तुळ नसलेली) विरामचिन्हे, 

साहेब, शुद्ध आदी शब्दांचे लघुचिन्ह (सोा, शुा, वगैरे),

आद्याक्षरांपुढे हल्ली पूर्णविराम देतात त्याऐवजी पूर्वी काढत असत ते  छोटे शून्य ( ॰ ),

ॐ चे चिन्ह,

'ह'च्या पोटात  न, व, ण,  ल, तिरप्या रेघेचा  'र' आदी लिहून काढलेली संस्कृत जोडाक्षरे,

स्पोर्ट्‌स लिहिण्यासाठी र्ट च्या खाली लिहिलेला 'स', 

ट. ठ. ड. ढ. छ आदी अक्षरांचे द्वित्त करण्यासाठी त्यांच्या खाली लिहिलेली अनुक्रमे तीच मुळाक्षरे

ट. ठ. ड. ढ. छ आदी अक्षरांना खालच्या बाजूला जोडलेली  व, स आदी अक्षरे,

फ़ॅन्सी आदी शब्द लिहिण्याची सोय.  (मनोगतावर निव्वळ कळफलक वापरून हा शब्द लिहिता येत नाही)

नुक्तायुक्त अक्षरांच्या बाराखड्या आणि जोडाक्षरे

'क' आणि 'फ' च्या उजव्या वाट्या.  यांतली 'फ'ची वाटी 'भ'ला जोडून हिंदी झ काढता येईल.

हिंदी ण ( एा )

हिंदी क्ष.  (हा ज्ञ सारखा दिसतो. ज्ञ मध्ये आडव्या रेघेला /र/ जोडला आहे, क्षमध्ये 'द' जोडलेला असतो.

एकाहून अधिक कमी जास्त रुंदी (स्पॅन) असलेल्या र्‍हस्व मात्रा (राजहंसमध्ये अशा दोन र्‍हस्व मात्रा होत्या. )

नॉरदॅम्टन हा शब्द दॅ वर रफार देऊन लिहिता येत नाही, त्यासाठी रफार चिन्हाच्या पोटात चंद्र काढायची सोय हवी. असले तयार अक्षर कॅरॅक्टर मॅपमध्ये असले की काम भागेल.

माझ्याकडे राजहंस फॉन्ट‌‌ आहे, पण तो फ्लॉपीमध्ये असल्याने आधुनिक संगणकांवर वापरता येत नाही.

महाराष्ट्र सरकारया या २००९च्या परिपत्रकाआधी एक परिपत्रक होते.  त्याची लिंक माझ्याकडे आहे, पण दुर्दैवाने ती उघडता आली नाही.  त्या परिपत्रकात 'ख' चा उल्लेख नव्हता, असे मला आठवते आहे.  ह्या 'व'च्या पेकाटात मागच्या मागे लाथ घालणारा 'र' असलेल्या  'ख'चा स्वीकार करण्यापूर्वी महाराष्ट्र सरकारने खूप खळखळ केली होती, हे मी आधीच लिहिले आहे. त्यामुळे आपल्या नवीन फॉन्‍टमध्ये जुना 'ख' हवाच हवा.  ह्या नवीन 'ख'ला तिरप्या रेघेचा 'र'  जोडणे जड जाते. त्यामुळे ख्रिश्चन आदी शब्द नीट दिसत नाहीत.  ज्या कारणासाठी आपल्या पूर्वजांनी 'क'ला तिरप्या रेघेचा 'र' जोडायची मनाई केली होती, त्या कारणासाठी खाली गोल वाटी असलेल्या शब्दांना तसला 'र' जोडू नये अशी व्यवस्था केली होती.  म्हणून ट्र, ड्र, छ्र  आदी अक्षरे बनली.  'ख्र' मध्ये जर नवीन ख असेल तर त्यालाही कॅरेट जोडायला हवे होते..

आधी लिहिल्याप्रमाणे क चा स्वरदंड आखुड असेल तर 'क'च्या वाट्या अक्षरांच्या तळाला जवळजवळ टेकतात आणि तसला 'क' हा आखुड पायाच्या आणि लठ्ठ पोट आणि  लठ्ठ पार्श्वभाग असलेल्या यक्षासारखा दिसतो.  हिंदी अक्षरे लांबी रुंदी सारखी असलेल्या चौरसात बसणारी असल्याने, हिंदी पुस्तकांत हा बुटका यक्ष हमखास भेटतो.  मराठी अक्षरे उभट असल्याने आपला क त्या मानाने उंचापुरा असतो.

मुळाक्षरांत ऍ आणि ऑ ची जागा ए आणि ओ या पुढे असावी असा मुळात दिल्लीचा आदेश होता.  महाराष्ट्र सरकारने तो शिरसावंद्य केला असला तो मला तो मान्य नाही.  ऍ आणि ऑ ची जागा अनुक्रमे अ आणि आ च्या पुढे असावी असे मला वाटते. तसे केले तरच कंप, कप, आणि कॅप हे शब्द जवळपास येतील. सरकारी आदेश मानला तर कॅप हा शब्द शब्दकोशात केपनंतर येईल.  हे उचित नाही.

अनुस्वार स्वरादीच असतो असे मानणेही योग्य नाही.  उदा० 'टपालहंशील'मधील अनुस्वार स्वरादी नाही. 'हं'चा उच्चार करताना आधी अनुस्वाराचा  आणि मग स्वराचा उच्चार होतो.  शब्दकोशात शब्द घेताना अक्षर, अनुस्वारयुक्त अक्षर आणि विसर्गयुक्त अक्षर एकसमान मानले पाहिजे. मोल्सवर्थ-कॅन्डी‌‌ने असेच केले आहे.  असे केले की तें (=इट्) आणि ते (=दे) हे शब्द जवळ येतील, आणि मध्ये कुणी तेंडुलकर घुसणार नाही. असे केल्यानेच कांहीं, कांही,  आणि काही हे शब्द एका रांगेत येतील.   महाराष्ट्र सरकारमध्ये सगळेच शहाणे बसले आहेत असे नाही.

 

१८७० सालातील पुस्तक प्रे. शुद्ध मराठी (शनि., १३/१२/२०१४ - १३:४२).

>>आपण १८७० सालातील पुस्तकाचा हवाला देऊन ती परंपरा आपण जपली पाहिजे असा आग्रह धरला आहे.<<

दुसरा मार्ग नव्हता.  २००० सालातील  पुस्तकाचा संदर्भ देता आला असता, पण ती पुस्तके प्रताधिकारमुक्त नसल्याने आंतरजालावर सापडणार नाहीत.  हे १८७० सालचे पुस्तक शोधायलाही काही कमी तकलीफ झाली नाही.

मुद्दा किती सालचे पुस्तक हा नाही, तर तिरप्या रेघेचा 'र'  सहजासहजी जोडता येत नाही  म्हणून ट. ठ. ड, ढ, छ, त, श, या व्यंजनांना केली तशीच   'क' साठी केलेली जराशी  वेगळ्या प्रकारची खास व्यवस्था आपण मोडीत काढायची का, हा आहे